ستون‌هایی بر پوشال، نقدی بر مستندات مفاتیح الحیاه

یکی از آثاری که در چند سال اخیر، توانست به برکت تبلیغات گسترده‌ی رسانه‌ها، فروش چشمگیری داشته باشد، کتاب «مفاتیح الحیاه» است. این کتاب، توسط جمعی از فضلای حوزه‌ی علمیه‌ی قم و در جهت تحقق ایده‌ای از آیت الله جوادی آملی و تحت نظر ایشان تدوین شده است. این ایده، در مقدمه‌ی کتاب، چنین توضیح داده شده است: «استاد، علامه آیت الله جوادی آملی (دام ظله) با اشراف همه‌جانبه به منابع وحیانی و با بهره‌وری کامل از کتاب و سنت و همچنین عقل برهانی و نیز با ژرف‌بینی خاص به این ایده تفطّن دادند که همان طور که بزرگْ محدث روزگار ما، جناب حاج شیخ عباس قمی (رحمه الله) با اثر ماندگار و سودمندش؛ یعنی مفاتیح الجنان، راه سلوک بندگان و ارتباط انسان با خدا را از طریق انجام دادن اعمال عبادی در سه بخش نماز، دعا و زیارات و بهره‌مندی از ثواب و پاداش آن‌ها هموار کرد،‌ کتابی دیگر لازم است که جلد دوم و مکمل آن محسوب شود و شئون دنیایی به ویژه امور اجتماعی بندگان را نیز با همان رویکرد، با آموزه‌های وحیانی مرتبط سازد تا آدمی در زندگی خود از این برنامه‌های الهی بهره‌مند گردد و از آثار آن، هم در دنیا و هم در عقبا سود ببرد، از این رو این کتاب، مفاتیح الحیاه‌ نام یافت».

اما مع الاسف، این کتاب پر تیراژ و پرفروش، چنان است که وقتی شیعه‌ی غیور، نگاهی به فهرست منابعش می‌اندازد، غباری از غم بر دلش و عرقی سرد بر پیشانی‌اش می‌نشیند؛ زیرا با سیاهه‌ای بلند از کتاب‌های مخالفین و ناصبی‌ها و سران سقیفه مواجه می‌شود که به عنوان منابع این کتاب، مورد استفاده قرار گرفته است.

در این نوشتار، بر آنیم تا مستندات این کتاب را در قالب آمار و ارقام، نشان دهیم تا عمق اشکالی که در این کتاب مخفی شده، روشن گردد.
در کتاب مفاتیح الحیاه، ۲۷۰۱ آیه و روایت آمده است.از این مقدار، ۲۷۹ تای آن، «آیه» و ۲۴۲۲ تای آن، «روایت» است. از مجموع ۲۴۲۲ روایتی که در این کتاب به آنها استناد شده؛

۲۴۲ روایت از کتاب‌های حدیثی اصحاب سقیفه نقل شده است. (بنگرید به: آمار دقیق روایات کتاب‌های حدیثی عامه)
۱۲ روایت از کتاب‌های غیرحدیثی اصحاب سقیفه نقل شده است. (بنگرید به: آمار دقیق روایات کتاب‌های غیر حدیثی عامه)
۱۱۰ روایت از کتاب‌های حدیثی واسطه، نقل شده است. (بنگرید به: آمار دقیق روایات کتاب‌های حدیثی واسطه)
۳۸ روایت از کتاب‌های کم‌اعتبار شیعه نقل شده است. (بنگرید به: آمار دقیق روایات کتاب‌های کم‌اعتبار شیعه)
۲ روایت از کتاب‌های غیرحدیثی شیعه نقل شده است. (بنگرید به: آمار دقیق روایات کتاب‌های غیر حدیثی شیعه)

با این حساب، یک‌ششم از روایات مفاتیح الحیاه، یعنی ۴۰۴ روایت از ۲۴۲۲ روایت این کتاب، ضعیف یا نامعتبر یا مشکوک است و برای دریافت قسمتی از مبانی آن، دست به سوی دشمنان اهل بیت (علیهم‌السلام) دراز شده است؛ دشمنانی همانند اسماعیل بخاری، مسلم نیشابوری و احمد حنبل که از سران و بزرگان نواصب به شمار می‌آیند و همواره عالماً و عامداً کوشیده‌اند چراغ پرفروغ اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم‌السلام) را خاموش سازند.

آیت الله جوادی آملی در مقدمه‌ی این کتاب می‌نویسد: «پیام کتاب مفاتیح الحیاه تنها گشودن راه زندگی متمدّنانه و متدینانه بشر نیست، بلکه بازکردن راز مُهرشده کیفیت زندگی هر چیزی است که از هستی، سهمی دارد»

آیا شایسته است برای تدوین چنین کتابی که مدعی است پیامش بازکردن رازِ مُهر شده‌ی کیفیت زندگی است، دست به دامان روایات اصحاب سقیفه شد؟! مگر در حدیث معتبر نیامده است:

عَنْ فُضَیلِ بْنِ یسَارٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه‌السلام) یقُولُ: «کُلَّمَا لَمْ یخْرُجْ مِنْ هَذَا الْبَیتِ فَهُوَ بَاطِلٌ» (بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلى الله علیهم، جلد ۱، صفحه‌ی ۵۱۱، باب النوادر فی الأئمه و أعاجیبهم) ترجمه: هر چیزی که از این خانه بیرون نیامده باشد، باطل است.

آیا روایات صحیح بخاری، صحیح مسلم و مسند احمد حنبل، «مِنْ هَذَا الْبَیْتِ» است؟! آیا به صِرف این که سخنی را دشمنان خاندان عصمت و طهارت (علیهم‌السلام) به رسول اعظم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) نسبت دهند، «مِنْ هَذَا الْبَیْتِ» محسوب می‌شود؟!

آیا همین که بنا شد در مستحبات و مکروهات سخن بگوییم نه در واجبات و محرّمات، مجوّز در تسامح تا این حد می‌شود؟! یعنی به فرض این که «تسامح در ادلّه‌ی سنن» را قبول کردیم، آیا دامنه‌اش اینقدر وسیع و بی‌حساب است که روایات کتاب‌های حدیثی مخالفین خاندان عصمت و طهارت (علیهم‌السلام) را هم شامل می‌شود؟!

آیا شیعه و میراث روایی اهل بیت طاهرین (علیهم‌السلام) اینقدر ناقص است که برای تدوین برنامه‌ی تربیتی خود، نیازمند گزارش‌های پیروان عمر خطاب باشیم؟!
گاهی احساس می‌شود نوعی تعمّد در بها دادن به منابع عامه وجود داشته و آگاهانه خواسته‌اند نام مخالفین، برجسته گردد. به عنوان مثال، روایت ۳ از صفحه‌ی ۴۹۳، منقول از جامع صغیر جلال الدین سیوطی است در حالی که همین روایت، با اندکی اختلاف، در نهج البلاغه آمده است و نیازی نبود با بودنِ سندی به قاطعیت نهج البلاغه، دست به سوی جامع صغیر دراز کنند. سخن امیر المؤمنین (علیه‌السلام) در نهج البلاغه این است:

وَ قَالَ (علیه‌السلام): «إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً [یَخْتَصُّهُمْ‏] یَخْتَصُّهُمُ اللَّهُ بِالنِّعَمِ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ فَیُقِرُّهَا فِی أَیْدِیهِمْ مَا بَذَلُوهَا فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَا مِنْهُمْ‏ ثُمَ‏ حَوَّلَهَا إِلَى‏ غَیْرِهِم‏» (نهج البلاغه، شریف رضی، صبحی صالح، صفحه‌ی ۵۵۱، حکمت ۴۲۵)
یعنی به راحتی می‌شد همان معنی را با تکیه بر روایت نهج البلاغه افاده کرد، نه با تکیه بر روایت جامع صغیر سیوطی.

آمار دقیق روایات کتاب‌های حدیثی واسطه:

کتاب‌های واسطه چیست؟
کتاب‌هایی است که تمام روایاتش از کتاب‌های حدیثی قبل از خود بوده و فقط احادیث را با نظم جدیدی در کنار هم قرار داده است. این گونه کتاب‌ها در نزد حدیث‌پژوهان، ارزش مراجعه و آدرس‌دهی ندارند، بلکه باید حدیث را از کتاب اولیه‌ای که از آن نقل کرده، آدرس بدهند. آدرس دادن از کتاب‌های واسطه، به دلیل در دسترس‌بودن، قابل توجیه است ولی باید در کنار آدرس از کتاب واسطه، آدرس کتاب اصلی نیز ذکر شود. البته این کار در موارد معدودی در کتاب مفاتیح الحیاه انجام شده ولی جا داشت در تمام موارد، مراعات شود.

● بحار الانوار (۵۹ مورد):
این کتاب، تألیف علامه محمد باقر مجلسی (متوفای ۱۱۱۱ هـ . ق) است. بحار الانوار، در قرن یازدهم هجری قمری تألیف شده و فقط جمع‌آوری از منابع قبل از خود است. برای پی بردن به قوت یا ضعف احادیث این کتاب، باید به ارزش و اعتبار منبع اصلی آن نگاه کرد. پس برخی روایاتی که به نقل از بحار الانوار آمده، قوی و معتبر است ولی آدرس کتاب اصلی بیان نشده است و برخی دیگر از روایاتی که از بحار الانوار نقل شده، منبع اصلی‌اش ضعیف و غیرقابل اعتناست. در مجموع، شایسته نبود که بعضی پایه‌های معارف در مفاتیح الحیاه بر روایات این کتاب، بدون در نظر گرفتنِ مصدر اصلی بنا گردد. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:

صفحه‌ی ۷۵، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۸۹، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۹۸، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۹۸، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۰۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۰۵، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۰۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۱۱۰، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۱۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۲۸، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۴۳، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۹۳، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۲۲۰، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۲۲۰، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۲۲۸، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۲۳۷، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۲۴۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۲۶۵، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۲۶۷، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۲۷۳، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۲۸۴، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۲۸۹، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۲۹۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۳۵۶، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۳۸۳، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۴۰۲، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۴۰۳، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۴۲۶، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۲۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۷۷، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۵۰۴، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۵۱۹، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۲۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۳۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۴۳، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۴۴، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۵۸۵، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۶۰۲، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۰۲، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۲۶، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۲۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۲۹، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۵۹، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۶۵، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۶۵، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۶۶۶، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۷۴، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۷۵، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۷۷، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۶۸۰، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۶۹۲، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۷۰۹، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۱۰، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۵۳، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۵۴، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۷۵۵، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۵۸، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۵۸، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۵۸، پاورقی ۴.

● مستدرک الوسائل (۴۷ مورد):
این کتاب، تألیف میرزا حسین محدث نوری (ره) است. این کتاب، مجموعه‌ای عظیم از احادیث ائمه‌ی اطهار (علیهم‌السلام) در باره‌ی مسائل و احکام شرعی است که در استدراک کتاب «وسائل الشیعه» شیخ حر عاملی نگاشته شده است. این کتاب، مشتمل بر بیست و سه هزار روایت است که در وسائل الشیعه نیامده است. مستدرک الوسائل، در قرن سیزدهم هجری قمری تألیف شده و فقط جمع‌آوری از منابع قبل از خود است. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:

صفحه‌ی ۷۱، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۹۰، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۰۵، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۰۶، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۰۹، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۱۰، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۱۰، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۱۲۲، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۲۳، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۳۲، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۴۳، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۴۶، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۹۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۲۱۵، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۲۲۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۲۲۳، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۲۳۴، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۲۳۵، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۲۶۲، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۳۵۸، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۳۵۹، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۳۷۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۳۸۹، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۴۱۶، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۴۲۲، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۴۴۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۴۵۴، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۴۷۵، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۹۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۵۰۰، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۵۰۹، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۵۲۷، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۵۰، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۵۵۱، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۵۶۳، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۶۵، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۸۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۵۹۶، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۴۴، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۴۵، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۴۹، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۶۰، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۶۶، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۶۷۲، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۷۱۰، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۷۱۱، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۱۵، پاورقی ۱.

● موسوعه احادیث اهل البیت (علیهم‌السلام) (۲ مورد):
این کتاب، تألیف شیخ هادی نجفی (معاصر) است. چنین کتابی که مؤلف آن معاصر است، به هیچ وجه در نزد حدیث‌شناسان، به عنوان منبع مطرح نیست و حتماً باید روایتش از منبع متقدم بر آن، آدرس‌دهی شود. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۹۴، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۲۵، پاورقی ۴.

● مستدرک سفینه البحار (۱ مورد):
این کتاب، تألیف شیخ علی نمازی شاهرودی (متوفای ۱۴۰۵ هـ . ق) است. این کتاب، از کتاب‌های واسطه بوده و در نزد حدیث‌پژوهان، هیچ جایگاهی ندارد و به روایات آن، توجه نمی‌شود. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۶۳۳، پاورقی ۵.

● مکاتیب الرسول (۱ مورد):
این کتاب، تألیف مرحوم آیت الله احمدی میانجی (متوفای ۱۳۷۹ هـ . ش) است. آدرس دادن به کتابی که از وفات مؤلفش دو دهه نمی‌گذرد، دور از شأن تحقیق است، بدین جهت لازم بود منبع اصلی، ذکر می‌شد. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۴۲۰، پاورقی ۱.

آمار دقیق روایات کتاب‌های حدیثی عامه:

● جامع صغیر (۱۲۸ مورد):
این کتاب، تألیف جلال الدین سیوطی (متوفای ۹۱۱ هـ . ق) است. سیوطی، از علمای مصر و شافعی مذهب بود. وی از سرسپردگان به جریان سقیفه است. سیوطی تمامی احادیث صحاح ششگانه و آنچه از کتب معتبر خودشان به دست آورد را در کتابی به نام «جمع الجوامع» تدوین نمود، سپس آن را مختصر کرده و نامش را «جامع صغیر» نهاد. عدد احادیث جامع صغیر، ۱۹۳۴ حدیث است. او در آثار حدیثی خود، از میراث حدیث شیعه استفاده نکرده، بلکه تماماً بر طریقه‌ی اهل سنت و جماعت مشی نموده است. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:

صفحه‌ی ۶۹، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۸۴، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۹۵، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۰۳، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۰۸، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۱۱، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۱۳، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۱۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۱۱۵، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۱۵، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۱۱۶، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۱۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۱۷، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۲۱، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۲۶، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۲۷، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۲۸، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۱۴۲، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۴۲، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۴۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۴۸، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۴۸، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۵۰، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۵۴، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۱۵۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۵۷، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۵۸، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۵۸، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۱۵۸، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۱۵۹، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۶۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۶۲، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۱۶۳، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۶۴، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۶۴، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۱۶۴، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۶۷، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۱۷۱، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۷۳، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۷۴، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۷۴، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۱۷۴، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۷۵، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۸۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۸۴، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۹۲، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۹۳، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۲۰۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۲۰۳، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۲۰۳، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۲۰۴، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۲۰۴، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۲۳۶، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۲۳۹، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۳۰۹، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۳۰۹، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۳۷۵، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۳۸۹، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۴۱۸، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۴۴۸، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۴۵۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۵۵، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۴۹۲، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۹۳، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۵۱۹، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۵۲۰، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۲۰، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۵۲۴، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۲۹، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۳۴، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۳۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۶۴، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۶۵، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۸۵، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۸۵، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۵۹۲، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۰۳، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۰۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۰۶، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۰۷، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۶۰۹، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۱۰، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۱۲، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۶۲۹، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۶۴۳، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۴۳، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۴۸، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۴۹، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۵۰، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۵۲، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۶۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۶۳، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۶۷۷، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۷۸، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۸۸، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۹۰، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۹۹، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۹۹، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۰۲، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۰۴، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۰۵، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۰۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۰۵، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۷۰۶، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۰۷، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۷۱۲، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۷۱۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۷۱۷، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۷۱۷، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۷۲۸، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۲۸، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۷۲۹، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۳۰، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۳۰، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۳۰، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۳۰، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۷۳۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۷۳۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۳۱، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۳۴، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۷۳۵، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۷۳۵، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۳۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۳۵، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۳۵، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۷۳۶، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۳۶، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۳۸، پاورقی ۴.

● دعائم الاسلام (۴۱ مورد):
این کتاب، تألیف ابو حنیفه نعمان بن محمد بن منصور بن احمد بن حَیون تمیمى مغربى (متوفای ۳۶۳ هـ . ق) از فقهاى بزرگ اسماعیلیه مى‏باشد. مؤلف این کتاب، از بنیان‏گذاران فرقه‌ی اسماعیلیه به شمار مى‏آید و از نزدیکان خلفاى فاطمی در مصر است. از این جهت در صدد نگارش کتابى برآمد که مبانى عقیدتى و فقهى اسماعیلیه را بیان نماید تا مورد استفاده و اطلاع عموم قرار گیرد. به همین جهت این کتاب از معتبرترین منابع قوانین اسماعیلیه به شمار مى‏آید و حکّام فاطمى آن را معتبرترین کتاب قانونى خود معرفى نموده و عمل به آن را بر تمام سرزمین‏هاى تحت نفوذ خود، لازم شمرده بودند. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:

صفحه‌ی ۶۰، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۸۰، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۸۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۸۶، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۹۰، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۱۱۹، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۴۲، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۵۸، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۶۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۶۷، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۶۹، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۷۰، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۲۳۸، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۳۶۶، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۳۷۴، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۴۱۶، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۴۲۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۲۱، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۴۲۱، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۴۷۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۵۲۶، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۵۳۸، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۴۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۴۷، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۶۸، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۶۹، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۵۷۵، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۰۵، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۶۱۲، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۳۶، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۵۵، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۶۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۶۲، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۸۰، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۸۳، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۷۰۶، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۷۲۷، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۲۸، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۳۴، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۳۴، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۴۲، پاورقی ۳.

● کنز العمال (۲۸ مورد):
این کتاب، تألیف علاء الدین علی بن حسام معروف به متقی هندی (متوفای ۹۷۵ یا ۹۷۷ هـ . ق) است که از گردآوری و تنظیم روایات سه کتابِ «الجامع الکبیر»، «الجامع الصغیر» و «زوائد الجامع الصغیر» ـ که هر سه اثر جلال‌الدین سیوطی می‌باشد ـ به وجود آمده است. تمام روایات این کتاب‌ها، از منابع پیشین اصحاب سقیفه جمع‌آوری شده است. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:

صفحه‌ی ۷۸، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۸۷، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۹۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۱۴، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۱۵، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۳۶۹، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۳۸۷، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۴۰۳، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۴۱۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۱۳، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۴۴۸، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۴۵۵، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۴۵۹، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۴۶۸، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۶۸، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۴۹۹، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۵۱۴، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۵۶۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۵۸۳، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۵۹۰، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۶۵۹، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۶۵، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۶۶۶، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۷۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۷۷، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۰۹، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۷۱۱، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۷۱۶، پاورقی ۴.

● شرح نهج البلاغه (۱۵ مورد):
این کتاب، تألیف ابن ابی‌الحدید معتزلی (متوفای ۶۵۶ هـ . ق) است. وی از فقهای شافعی‌مذهب بوده است. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:

صفحه‌ی ۷۴، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۷۶، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۷، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۷، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۱۰۳، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۱۴۳، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۱۹۶، پاورقی ۸؛ صفحه‌ی ۳۹۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۳۹۴، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۴۱۹، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۴۵۸، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۵۹، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۸۰، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۴۸۲، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۷۲، پاورقی ۴.

● مسند احمد (۸ مورد):
این کتاب، تألیف احمد بن حنبل (متوفای ۲۴۱ هـ . ق) است. وی پیشوای مذهب حنبلی (از مذاهب چهارگانه‌ی اصحاب سقیفه) می‌باشد. جمعی از پیروان او در قرون اخیر به «وهابیت» شناخته می‌شوند. دشمنی ابن حنبل با خاندان عصمت و طهارت (علیهم‌السلام)، زبانزد خاص و عام بوده است؛ لذا او را از سران ناصبیه برشمرده‌اند.
آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:

صفحه‌ی ۳۹۰، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۶۷، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۵۶۹، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۰۹، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۱۳، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۱۳، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۵۹، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۶۰، پاورقی ۵.

● سنن الکبری (۵ مورد):
این کتاب، تألیف احمد بن حسین بیهقی (متوفای ۴۵۸ هـ . ق) است. وی از عالمان شافعی‌مذهب است. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۴۶۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۱۸، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۶۶، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۹۵، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۱۲، پاورقی ۳.

● صحیح بخاری (۳ مورد):
این کتاب، تألیف محمد بن اسماعیل بخاری (متوفای ۲۵۶ هـ . ق) است. این کتاب، مهم‌ترین کتاب حدیثی اصحاب سقیفه است که آن را بعد از قرآن، صحیح‌ترین متن می‌دانند. این کتاب، مشحون از احادیث دروغی است که آن را به رسول اعظم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) نسبت داده است. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:

صفحه‌ی ۴۵۷، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۴۷۶، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۶۶، پاورقی ۶.

● المعجم الکبیر (۳ مورد):
این کتاب، تألیف حافظ طبرانی (متوفای ۳۶۰ هـ . ق) است. وی از علمای عامه است که پس از سفرهای بسیار، به اصفهان آمد و در آن شهر، درگذشت و مدفون شد. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۴۴۷، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۰۲، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۶۰، پاورقی ۱.

● سنن ترمذی (۲ مورد):
این کتاب، تألیف محمد بن عیسی ترمذی (متوفای ۲۷۹ هـ . ق) است. وی از علمای عامه و از سرسپردگان به جریان سقیفه است. کتاب او را یکی از معتبرترین کتب حدیث در نزد اصحاب سقیفه شمرده‌اند. این کتاب، جزء صحاح سته محسوب می‌شود ولی نام «صحیح ترمذی» بر آن ننهاده‌اند؛ زیرا معتقدند احادیث ضعیفی در آن وجود دارد. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:

صفحه‌ی ۲۲۴، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۴۶۸، پاورقی ۴.

● صحیح مسلم (۲ مورد):
این کتاب، تألیف مسلم نیشابوری (متوفای ۲۶۱ هـ . ق) است. اصحاب سقیفه، صحیح مسلم را یکی از منابع بسیار معتبر خود می‌شمارند. دشمنی مسلم با خاندان عصمت و طهارت (علیهم‌السلام) از جای جای کتابش پیداست. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۳۹۰، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۸۴، پاورقی ۱.

● المعجم الاوسط (۲ مورد):
این کتاب، تألیف حافظ طبرانی (متوفای ۳۶۰ هـ . ق) است. وی از علمای عامه است که پس از سفرهای بسیار، به اصفهان آمد و در آن شهر، درگذشت و مدفون شد. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۵۸۳، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۳۴، پاورقی ۴.

● اخلاق النبی و آدابه (۱ مورد):
این کتاب، تألیف عبد الله بن محمد اصفهانی (متوفای ۳۶۹ هـ . ق) است. وی از علمای عامه است. او شاگرد افرادی همچون ابن‌ابی‌داوود سجستانی، ابوالقاسم بغوی، ابن‌ابی‌حاتم رازی، ابوبکر فریابی، ابویعلی موصلی، ابوبکر بزّاز، ابن‌منده و ابوالحسن ابن شنبوذ است که همگی، از سرسپردگان سقیفه بودند. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۱۹۱، پاورقی ۲.

● الاستیعاب فی معرفه الصحابه (۱ مورد):
این کتاب، تألیف ابوعمر ابن عبدالبرّ اندلسی (متوفای ۴۶۳ هـ . ق) است. ابن‌ عبدالبر در آغاز، ظاهری‌‌مذهب‌ بود، سپس‌ مالکی‌ شد و گاه‌ در پاره‌ای‌ از مسائل‌ به‌ فقه‌ شافعی‌ می‌گرایید ولی هیچگاه به مذهب حقّه‌ی شیعه‌ی اثنی‌عشری نزدیک نشد. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۳۶۰، پاورقی ۴.

● سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد (۱ مورد):
این کتاب، تألیف محمد بن یوسف صالحی شامی (متوفای ۹۴۲ هـ . ق) است. وی از علمای عامه بوده و کتابش حتی در نزد اصحاب سقیفه، جزء کتاب‌های معتبر حدیثی‌شان به شمار نمی‌آید. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۶۷۳، پاورقی ۵.

● سنن نسائی (۱ مورد):
این کتاب، تألیف احمد بن علی نسائی (متوفای ۳۰۳ هـ . ق) است. وی از بزرگان عامه شمرده شده و کتابش، یکی از شش کتاب معتبر در نزد اصحاب سقیفه است. نسائی از عمر سعد (فرمانده لشکر یزید در کربلا) روایت نقل کرده و او را ثقه شمرده است! (سیر أعلام النبلاء، سمعانی، جلد ۴، صفحه‌ی ۳۵۰ و ۳۵۱؛ تهذیب الکمال، جلد ۲۱، صفحه‌ی ۳۶۰، شماره‌ی ۴۲۴۰)
علی رغم شهرت کتابش به صحاح، برخی از علمای عامه، بر احادیث سنن او اشکال گرفته و آن را ضعیف شمرده‌اند؛ از آن جمله، ابن قیم جوزی در کتاب «زاد المعاد فی هدی خیر العباد»، به نقل احادیثى از کتاب نسائى پرداخته که بزرگان اهل حدیث در سند، دلالت و یا هر دو جهت، خدشه کرده‌اند. (الجرح و التعدیل، جلد ۶، صفحات ۱۱۱ و ۱۱۲، شماره‌ی ۵۹۲؛ تهذیب التهذیب، جلد ۷، صفحه‌ی ۳۹۶، شماره‌ی ۷۴۷ و تهذیب الکمال، صفحه‌ی ۲۱)
شیخ ناصرالدین آلبانی نیز در کتاب صحیح و ضعیف سنن نسائى، بیش از هشتاد حدیث را ضعیف الاسناد دانسته و بیش از سیصد حدیث را ضعیف شمرده است. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۶۶۵، پاورقی ۲.

● مجمع الزوائد و منبع الفوائد (۱ مورد):
این کتاب، تألیف علی بن ابوبکر هیثمی شافعی (متوفای ۸۰۷ هـ . ق) است. وی از علمای عامه می‌باشد. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۲۳۹، پاورقی ۳.

آمار دقیق روایات کتاب‌های غیر حدیثی عامه:

● حیاه الحیوان الکبری (۴ مورد):
این کتاب، تألیف کمال الدین دمیری (متوفای ۸۰۸ هـ . ق) است. وی در این اثر به ذکر نام حیواناتی که اسامی آنها به گوشش خورده و یا آنها را در کتب یونانی‌ها و یا عرب‌های قدیم و نیز آثاری که درباره‌ی طب و حیوانات در زمان‌های نزدیک به عصر خودش نگاشته شده، یافته است می‌پردازد. روش مؤلف در ارائه‌ی اطلاعات به این گونه است که بعد از آنکه نام حیوان را به صورت کامل و دقیق ضبط می‌کند و اصل لغوی آن را معرفی می‌نماید، به وصف حیوان پرداخته و سپس اخبار و روایاتی را که بر طبیعت و سرشت آن حیوان دلالت دارد یادآور می‌شود. در بخش روایات، دسته‌ای از احادیث نبوی به نقل از کتب اصحاب سقیفه و آیات قرآنی که در ارتباط با موضوع مورد نظر هستند را گرد می‌آورد و پس از آن، اشعار و امثال و حکم متناسب با موضوع را نیز ذکر می‌کند. در ادامه، نظرات فقهای عامه در باره‌ی حیوان مورد نظر از جهت حلال یا حرام بودن و حرمت خوردن آن را یادآور شده و در پایان، به بیان فواید و مضرات طبی آن می‌پردازد. این کتاب به عنوان کتابی مختصر در باره‌ی تاریخ خلفای جور و بنی‌امیه در دمشق و بنی‌عباس و فاطمیان و بنی‌ایوب و … به حساب می‌آید؛ زیرا دمیری در جلد اول کتاب «حیاه الحیوان الکبری» تحت عنوان «فائده اجنبه» به ذکر تاریخ خلفاء و سلاطین مذکور می‌پردازد.
ویژگی دیگر این کتاب، جنبه‌ی طبی و پزشکی آن است؛ چرا که در آن به بیان منافع و مضارّ گوشت برخی حیوانات پرداخته شده است. در هر صورت، این کتاب، کتاب حدیثی نیست. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۶۵۴، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۵۶، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۶۶۴، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۷۳، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۷۶، پاورقی ۱.

● تاریخ مدینه دمشق (۳ مورد):
این کتاب، تألیف ابن عساکر دمشقی است. وی از علمای عامه می‌باشد. تاریخ دمشق از جامع‌ترین کتاب‌ها در جغرافیای تاریخی و زندگی‌نامه‌ی دانشمندان، بویژه محدثان و حافظان حدیث شهر دمشق است. شیوه‌ی نگارش و تدوین تاریخ دمشق به ترتیب تاریخ بغداد است که ابن عساکر مطالب آن را نزد مشایخ بغداد و دمشق، خوانده و شنیده بود. این کتاب دارای پیشگفتاری مفصل در باره‌ی پیشینه‌ی تاریخی دمشق است، شامل مواردی همچون پیدایش، بناء و وجه تسمیه‌ی آن، اخبار وارده در فضائل دمشق و شام در احادیث نبوی و فتح آن به دست سپاه اسلام، نقشه‌ی شهر دمشق، مساجد، کلیساها، دیرها، دروازه‌ها و تاریخ بنای هر کدام، زندگی‌نامه‌ی پیامبران، خلفا، والیان، فقیهان، محدثان و …
وی زندگی نامه رجال را با نام احمد و از پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آغاز کرده و زنان محدثه و شاعره‌ی دمشق و زنان ناموری که از دیار شام دیدار کرده‌اند را به دنبال آن آورده است. در این کتاب، نام افراد زیادی از رجال فرهنگ اسلامی و نیز میراث عربی قبل از اسلام گرد آمده است. علاوه بر اینها، این کتاب به عنوان مجموعه‌ای بزرگ از شعر و ادبیات نیز می‌شود. در هر حال، گر چه در این کتاب، هزاران حدیث نبوی از منابع اصحاب سقیفه نقل شده، ولی به کتاب حدیثی مشهور نیست. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۵۸۳، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۵۸۷، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۶۰۹، پاورقی ۱.

● تاریخ بغداد یا تاریخ مدینه‌ السّلام (۲ مورد):
این کتاب، تألیف خطیب بغدادی (متوفای ۴۶۳ هـ . ق) است.
تاریخ بغداد با مقدمه‌ای مفصّل آغاز می‌شود که مشتمل است بر وصف‌های تاریخی و جغرافیایی، و نیز بیان آثار تمدنی بغداد از جمله آغاز بنا، وجه تسمیه، حدود و مساحت، رودخانه‌ها، پل‌ها، مسجدها، مقبره‌ها و بناها. مؤلف از نواحی نزدیک بغداد، بخصوص مدائن، نیز سخن گفته است.
خطیب بغدادی، پس از مقدمه، به متن اصلی کتاب که شرح حال بزرگان بغداد است، می‌پردازد. در متن منتشرشده تاریخ بغداد، شرح حال ۷۸۳۱ نفر از بزرگان بغداد یا منسوب به بغداد آمده است. با آن‌که مؤلف تاریخ بغداد کوشیده است افراد را از حوزه‌های مختلف انتخاب کند، بیش‌تر به شرح حال عالمان دینی پرداخته است، به ویژه عالمان حدیث یا کسانی که با حدیث سر و کار داشته‌اند، به طوری که نزدیک به پنج هزار زندگی‌نامه، یعنی حدود دوسوم زندگی‌نامه ها، راجع به محدّثان است. با وجود این، وی راجع به محدّثان شیعه تنها به آوردن افراد مشهور بسنده کرده و درباره محدّثان مذاهب اهل سنت، بجز شافعی که مذهب او بوده، شرح کمتری داده است؛ ازین‌ رو به او انتقاد شده که نسبت به مذهب خویش سخت متعصب بوده و انصاف را رعایت نکرده است.
وی شرح حال مشاهیر دیگری را نیز آورده است، از جمله: فقیهان، اصولیان، قاضیان، قاریان، مفسران، متکلّمان، واعظان، زاهدان، صوفیان، ادیبان، شاعران، داستان سرایان، آموزگاران، نویسندگان، خطّاطان، منطق دانان، ریاضیدانان، موسیقی دانان، آوازخوانان، منجّمان، مورخان، نسب شناسان، خلفا، اُمرا، وزرا، اشراف، پزشکان، جرّاحان، گیاه شناسان، تیراندازان، و سوارکاران.
خطیب بغدادی در تنظیم زندگی‌نامه‌ها، پس از ذکر نام و کنیه و لقب، متناسب با هر فرد به این مطالب پرداخته است: تاریخ تولد، فهرستی از نام استادان و شاگردان، سفر‌هایی که برای گردآوری حدیث انجام داده، احادیث مهمی ‌که روایت کرده، ارزش اِسناد روایی، مذهب، مکان زندگی، شیوه‌ی تدریس، ابیات برگزیده، ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری، نحوه‌ی ارتباط با مقامات حکومتی، دیدگاه‌های دیگران راجع به او، برخی تألیفات، تاریخ درگذشت، محل دفن و مانند این‌ها.
خطیب بغدادی معمولاً در شرح حال محدّثان، از آنان یک یا چند حدیث نقل کرده، ولی هیچگاه به این لحاظ، کتابش به عنوان یک کتاب حدیثی شهرت نیافته است. وی در نقل این روایات از کتاب‌های حدیثی اصحاب سقیفه استفاده کرده است. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۱۱۴، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۹۰، پاورقی ۳.

● اُسد الغابه فی معرفه الصحابه (۲ مورد):
این کتاب، تألیف علی بن محمد ابن اثیر جزری (متوفای ۶۳۰ هـ . ق) است. این کتاب، در علم رجال و شامل زندگی‌نامه‌ی هفت هزار و پانصد یا هفت هزار و هفتصد و سه نفر از یاران پیامبر است که از جمع‌آوری و تصحیح کتاب‌های «ابن منده اصفهانی» و «ابونعیم اصفهانی» و «ابن عبدالبر نمری قرطبی» و «ابوموسی اصفهانی» و افزودن مطالبی بر آنها حاصل شده است. علاوه بر این که مؤلف این کتاب، از اصحاب سقیفه است، کتابش نیز کتاب حدیثی نیست. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۵۱۹، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۶۵۷، پاورقی ۵.

● الدرّ المنثور (۱ مورد):
این کتاب، تألیف جلال الدین سیوطی (متوفای ۹۱۱ هـ . ق) است. سیوطی، از علمای مصر و شافعی مذهب بود. وی از سرسپردگان به جریان سقیفه است. این کتاب، تفسیری است نه حدیثی و نقل حدیث از تفسیر، آن هم تفسیر مخالفین برای نشان دادن راه درست زندگی به شیعیان، غیرقابل قبول است. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۲۰۴، پاورقی ۶.

آمار دقیق روایات کتاب‌های کم‌اعتبار شیعه:

● عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه (۳۱ مورد):
این کتاب، تألیف ابن ابی‌جمهور احسائی (متوفای پس از ۹۰۱ هـ . ق) است. انتقادات متعددی بر این کتاب وارد است؛ از آن جمله این که تمام روایاتش مرسل است و برخی روایات را از مصادر اصحاب سقیفه نقل کرده است. مؤلف آن نیز متهم به سهل‌انگاری است که احادیث ضعیف را در کنار روایات قوی و متون صحیح را همراه با گزارش‌هاى ناصحیح، با هم آورده است. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۳۴، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۷۹، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۷۹، پاورقی ۵؛ صفحه‌ی ۱۲۵، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۱۲۶، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۴۱، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۱۴۲، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۱۸۶، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۱۹۵، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۲۰۳، پاورقی ۷؛ صفحه‌ی ۲۰۴، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۲۶۲، پاورقی ۳۱۸؛ صفحه‌ی ۳۵۰، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۳۵۴، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۴۴۲، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۴۶۸، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۴۸۰، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۵۰۱، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۰۷، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۵۰۷، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۰۷، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۵۱۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۵۲، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۸۱، پاورقی ۲؛ صفحه‌ی ۵۸۲، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۰۴، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۱۰، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۶۳۳، پاورقی ۴؛ صفحه‌ی ۶۶۴، پاورقی ۳؛ صفحه‌ی ۷۰۵، پاورقی ۶؛ صفحه‌ی ۷۰۶، پاورقی ۳.

● مصباح الشریعه (۳ مورد):
این کتاب، منسوب به امام صادق (علیه‌السلام) است. علامه مجلسی، محدث عاملی و جمعی دیگر از اصحاب حدیث، این انتساب را نپذیرفته‌اند. آنان اعتقاد دارند این کتاب، از چند جهت دارای مشکل است:
۱. نویسنده‌ی آن معلوم نیست.
۲. اسناد آن به امام صادق (علیه‌السلام) روشن و ثابت نشده است؛ یعنی روایات آن به صورت مرسل ذکر شده‌اند.
۳. روایات آن منتهی می‌‌شوند به صوفیه، از این جهت این کتاب مشتمل است بر اصطلاحات آنان و روایت از مشایخ صوفیه و کسانی که صوفیه در روایات خودشان بر او اعتماد نمودند. [بحار الأنوار، علامه مجلسی، جلد ۱، صفحه‌ی ۳۲]
۴. در این کتاب روایاتی ذکر شده است که مضمون آن با اخبار متواتر ما در تعارض است.
بنابراین، از اعتماد به روایات این کتاب و نقل از آن خودداری می‌‌کنیم؛ زیرا مبنای ما احتیاط در روایت و فتوا و عمل است، پس فقط بر روایات متواتره و محفوف به قرائن بسنده می‌‌کنیم. [هدایه الأمه إلى أحکام الأئمه (علیهم‌السلام)، جلد ۸، صفحه‌ی ۵۵۰] آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۷۴، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۹۸، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۱۹۸، پاورقی ۲.

● تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (علیه‌السلام) (۳ مورد):
این تفسیر چنان که از اسمش پیداست، «منسوب» به امام حسن عسکری (علیه‌السلام) است. برخی حدیث‌شناسان در انتساب این تفسیر به آن امام همام، توقف دارند و در راویان آن، اشکال می‌کنند. آدرس روایاتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۳۹۸، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۰۵، پاورقی ۱؛ صفحه‌ی ۴۹۳، پاورقی ۴.

● حدیقه الشیعه (۱ مورد):
این کتاب، تحریفی از کتاب کاشف الحق، نوشته‌ی معزالدین اردستانی (متوفای ۱۰۵۸ هـ . ق) است که به اشتباه به مقدس اردبیلی (متوفای ۹۹۳ هـ . ق) نسبت داده شده است. این کتاب، از نظر ارباب حدیث، از کتاب‌های ضعیف محسوب شده و به احادیث منفرد آن، توجهی نمی‌شود. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۳۱۹، پاورقی ۱.

آمار دقیق روایات کتاب‌های غیر حدیثی شیعه:

● جامع السعادات (۱ مورد):
این کتاب، تألیف ملا مهدی نراقی (متوفای ۱۲۰۹ هـ . ق) است. این کتاب، علاوه بر واسطه بودن و متأخر بودن، کتاب حدیثی نیست؛ بلکه کتابی اخلاقی است و نقل حدیث از کتاب غیرحدیثی، در نزد اهل حدیث، کاری ناشایست به شمار می‌رود. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۲۲۸، پاورقی ۴.

● مجمع البحرین، (۱ مورد):
این کتاب، تألیف فخرالدین طُریحی (متوفای ۱۰۸۷ هـ . ق) است. این کتاب، کتاب حدیثی نبوده بلکه کتاب لغت است و نقل حدیث از کتاب لغت، در شأن ارباب تحقیق نیست. آدرس روایتی که از این کتاب در مفاتیح الحیاه استفاده شده، عبارت است از:
صفحه‌ی ۷۳۳، پاورقی ۵.

منبع: نقدهایی بر مبنای منهاج فردوسیان