سلسله نقدهایی بر مفاتیح الحیاه (۱)

یکی از آثاری که در چند سال اخیر، توانست به برکت تبلیغات گسترده‌ی رسانه‌ها، فروش چشمگیری داشته باشد، کتاب «مفاتیح الحیاه» است. این کتاب، توسط جمعی از فضلای حوزه‌ی علمیه‌ی قم و در جهت تحقق ایده‌ای از آیت الله جوادی آملی و تحت نظر ایشان تدوین شده است. بر طبق این ایده، کتابی دیگر همانند مفاتیح الجنان لازم بود که شئون دنیایی را با همان رویکرد، با آموزه‌های وحیانی مرتبط سازد تا آدمی در زندگی خود از این برنامه‌های الهی بهره‌مند گردد و از آثار آن، هم در دنیا و هم در عقبا سود ببرد.
اما این کتاب علی رغم تیراژ و فروش بالای خود، دچار نواقصی است که از شأن و منزلت آن می‌کاهد و خواننده را دچار یأس می‌کند. بنا داریم در این سلسله نوشتار، این اشکالات و نواقص را برشماریم. به این امید که چراغی فراراه جامعه‌ی اسلامی باشد.
در فصل چهارم از مفاتیح الحیاه در قالب روایت آمده است: رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) می‌فرماید: … گوش، چشم، زبان و قلب امانت هستند و هر کس امانت را رعایت نکند ایمان ندارد. (مفاتیح الحیاه، صفحه‌ی ۹۴)
متن عربی این حدیث را چنین نوشته‌اند: «و السمع أمانه و البصر أمانه و اللسان أمانه و القلب أمانه و لَا إِیمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَهَ لَهُ»
در حالی که فقط قسمت آخر این روایت، در منابع روایی موجود است؛ ولی اثری از قسمت اول، یافت نشد. در روایت آمده است که آن حضرت فرمودند: «لَا إِیمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَهَ لَهُ» (الجعفریات، محمد بن محمد بن اشعث، صفحه‌ی ۳۶، کتاب الصلاه)
گر چه این سخن قابل توجیه عقلی است که تمام نعمت‌های الهی، امانت است و باید به درستی محافظت شده و حقش بجا آورده شود؛ اما این که این نظر را به شارع مقدس منتسب کنیم که پیامبر اعظم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فرموده‌اند: «و السمع أمانه و البصر أمانه و اللسان أمانه و القلب أمانه» قابل پذیرش نیست و نیاز به سند معتبر دارد.
در فصل پنجم از این کتاب، آمده است: رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) می‌فرماید: حیاط و پیرامون خانه‌هایتان را پاکیزه کنید که یهودیان بدترین محله‌ها را دارند. (مفاتیح الحیاه، صفحه‌ی ۱۲۵)
وقتی به متن عربی می‌نگریم، در می‌یابیم که ترجمه، آزاد و غیردقیق صورت گرفته است. متن عربی چنین است: «نظّفوا ساحاتکم، فإنّ الیهود أنتن الناس ساحهً». یعنی حیاط یا جلو درِ خانه‌هایتان را تمیز کنید، پس همانا بدبوترینِ مردم از لحاظ حیاط یا جلو درِ خانه، یهودیان هستند.
ولی آیا واقعاً چنین سخنی از پیامبر اعظم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) است یا بر ایشان بسته‌اند؟! آیا یهودیان، بدبوترینِ مردم از لحاظ حیاط و جلو درِ خانه هستند؟!
وقتی به منبع این دو حدیث می‌نگریم، نام کتاب «موسوعه احادیث اهل البیت علیهم السلام» را می‌بینیم. این کتاب، اثر شیخ هادی نجفی (متولد ۱۳۴۲ ـ زنده) است.
در نزد حدیث‌شناسان، کتاب‌های حدیثی‌ای که بعد از قرن ششم تألیف شده است، «کتاب واسطه» حساب شده و برای بررسی درستی روایات آن، باید به مصدر اولیه‌اش مراجعه نمود. پس کتابی که مؤلف آن معاصر است، به هیچ وجه در نزد حدیث‌شناسان، به عنوان منبع مطرح نیست و حتماً باید روایتش از منبع متقدم بر آن، آدرس‌دهی شود. در حالی که در مفاتیح الحیاه، چنین کاری انجام نگرفته است؛ زیرا این دو حدیث، سابقه‌ای در کتاب‌های حدیثی متقدم شیعه ندارد.
این که «گوش، چشم، زبان و قلب امانت هستند» و «یهودیان، بدبوترینِ مردم از لحاظ حیاط و جلو درِ خانه هستند» دو دیدگاهی است که در این کتاب، بیان شده و قرار است شیعیان متدین، آن را به عنوان دو دیدگاه دینی برای خود برگزینند، در حالی که پایه‌ای در آموزه‌های وحیانی ندارد.
نکته‌ی نهایی: به نظر می‌رسد ایده‌ی ناب آیت الله جوادی آملی (حفظه الله) با این کتاب، به استواری و با پایه‌های مستحکم، پیاده‌سازی نشده است.

و الحمد لله
حاج فردوسی