معرفی کتاب «الإستبصار فيما اختلف من الأخبار‏» (از منابع منهاج فردوسيان)

مقدمه:
قواعد نظري و قوانين عملي منهاج فردوسيان، برگرفته از تصريحات آيات قرآن کريم و روايات معتبر شيعه از اهل بيت طاهرين (عليهم‌السلام) است. اين روايات، از منابع معتبر حديث شيعه، برگرفته شده است. يکي از اين منابع، عبارت است از:

الإستبصار فيما اختلف من الأخبار‏

اين کتاب، نوشته‌ي شيخ الطائفه، شيخ طوسي، ابو جعفر محمد بن حسن طوسي از بزرگترين فقهاي شيعه و از علماي قرن پنجم هجري (385 ـ 460 هجري) است. شيخ طوسي در اين کتاب، کليه‌ي رواياتي را که در مباحث گوناگون فقهي وارد شده و روايتي نيز بر خلاف آن آمده، جمع کرده است.
اين کتاب چهارمين کتاب از کتب اربعه و از معتبرترين مجموعه‏‌هاي روايي شيعه به شمار مي‏آيد و هر فقيه و مجتهدي هنگام استنباط احکام شرعي، بايد به روايات اين کتاب توجه داشته باشد.
کتاب «الاستبصار» شيخ طوسي يکي از کتب اربعه و در رديف کتاب «کافي» شيخ کليني و «من لا يحضره الفقيه» شيخ صدوق و «تهذيب الاحکام»، کتاب ديگر شيخ طوسي است.
شيخ طوسي خود، تعداد احاديث و روايات کتاب استبصار را مشخص کرده تا در آن کم و زياد نشود. اين کتاب شامل 5511 روايت است.
شيخ طوسي در مقدمه‌ي کتاب مي‏نويسد: «أما بعد فاني رأيت جماعة من اصحابنا لما نظروا في کتابنا الکبير الموسوم بتهذيب الاحکام و رأوا ما جمعنا فيه من الأخبار المتعلقة بالحلال و الحرام و وجدوها مشتملة علي أکثر ما يتعلق بالفقه من ابواب الأحکام و انه لم يشذّ عنه في جميع أبوابه و کتبه ممّا ورد في احاديث اصحابنا و کتبهم و اصولهم‏ و مصنّفاتهم إلّا نادر قليل و شاذّ يسير، و انه يصلح أن يکون کتابا مذخورا يلجأ اليه المبتدي في تفقهه، و المنتهي في تذکره، و المتوسط في تبحّره… و سألوني تجريد ذلک و صرف العناية الي جمعه و تلخيصه‏»1
شيخ طوسي در اين کتاب ابتدا رواياتي را که معتبر و صحيح مي‏داند آورده، سپس به روايات مخالف اشاره کرده و سعي بر آن داشته تا روايتي را از قلم نيندازد. پس از آن نيز، به جمع ميان روايات و بررسي آنها پرداخته است.
از جمله ويژگي‌هاي اين کتاب،‏ مي‌توان به موارد زير اشاره کرد:
1 ـ اين کتاب در نوع خود بي‏نظير است و اولين کتابي مي‏باشد که براي جمع بين روايات مخالف نگاشته شده است.
2 ـ کتاب استبصار علاوه بر اعتبار بالا، از شمول خوبي نيز برخوردار است به حدّي که ابن طاووس مي‏گويد اگر در باره‌ي مسئله‏اي روايت مخالفي باشد حتماً در کتاب استبصار نيز بايد به آن اشاره‏اي شده باشد.
3 ـ در آغاز هر باب، نخست به روايات معتبر يا مورد قبول اشاره شده و پس از آن، ديگر روايات مطرح شده است.
کتاب استبصار شامل همه‌ي ابواب فقه نيست و فقط به ابوابي اشاره دارد که در آن روايات مخالفي وارد شده باشد؛ ولي ترتيب ابواب به ترتيب ابواب کتاب‌هاي فقهي است يعني از کتاب طهارت شروع شده و به کتاب ديات پايان مي‏پذيرد.
اين کتاب داراي سه بخش است؛ بخش اول و دوم در عبادات است و بخش سوم، در بقيه‌ي ابواب فقه مانند عقود و ايقاعات و احکام تا حدود و ديات.
با توجه به اهميت و ارزش کتاب استبصار، نام آن پيوسته در ليست کتاب‌هايي بوده است که علما و فقهاي شيعه، روايت آن را به يکديگر اجازه مي‏داده‌‏اند و از نکات جالب اين است که متن بسياري از اجازه‌‏هاي روايي بر پشت نسخه‏‌هاي اين کتاب نوشته شده است.
شيخ طوسي براي نگارش اين کتاب از دو کتابخانه‌ي بزرگ آن زمان در شهر بغداد که مملو از کتاب‌هاي معتبر و نسخه‏‌هاي اصلي بوده استفاده کرده است:
1 ـ کتابخانه‌ي استادش سيد مرتضي که شامل 80 هزار جلد کتاب بوده است.
2 ـ کتابخانه‌ي شاپور که بسيار بزرگتر از آن بوده و براي علماي شيعه در منطقه‌ي کرخ بغداد تأسيس گشته بود.
اين دو کتابخانه، شامل بهترين و ارزشمندترين کتاب‌هاي معتبر روايي و نسخه‏هاي اصلي و اوليه بوده است. بسياري از اين نسخه‏‌ها به خط مؤلفين آن يعني اصحاب ائمه (عليهم‏السلام) نگاشته شده بود. متأسفانه کتابخانه‌ي بزرگ شاپور در حمله ددمنشانه‌ي دشمنان اهل بيت (عليهم‏السلام) در آتش سوخت و جهان اسلام، گنجينه‏‌اي گرانبها و ارزشمند را از دست داده و نسخه‏‌هاي منحصر به فرد آن در آتش جهالت از بين رفت.
شيخ طوسي حدود چهل سال آنچه مي‏توانست از کتاب‌هاي آن کتابخانه استفاده کرد و روايات گهربار استادان منهاج فردوسيان (عليهم‏السلام) را در نوشته‏‌هاي خود براي نسل‌هاي بعد به ارمغان نهاد و اين، خود بر ارزش و اعتبار کتاب‌هاي شيخ طوسي، بيش از پيش افزوده است.
آقا بزرگ تهراني در باره‌ي اين کتاب مي‏نويسد: «هو أحد الکتب الأربعة و المجاميع الحديثية التي عليها مدار استنباط الأحکام الشرعية عند الفقهاء الاثني عشرية منذ عصر المؤلف حتي اليوم»2
ابن ادريس در باره‌ي اين کتاب مي‌نويسد: «کتاب الاستبصار عمله لِما اختُلف فيه من الأخبار بحيث يتوسط و يلائم بين الأخبار»3
ابن طاووس مي‏نويسد: «کتاب الاستبصار عمل لأجل ما اختلف من الأخبار فلو کان في هذه… خلاف في التحقيق لذکره في الاستبصار و هذا واضح لأهل التوفيق»4
اين کتاب بسيار مورد توجه و عنايت علماي شيعه قرار گرفته است و شرح‏‌هاي فراواني نيز بر آن نگاشته‏‌اند که اينک به برخي از آنها اشاره مي‏کنيم:
1 ـ کتاب جامع الأخبار في إيضاح الاستبصار نوشته‌ي شيخ عبد اللطيف بن علي بن احمد بن ابي جامع حارثي شامي عاملي شاگرد شيخ بهائي.
2 ـ نکت الإرشاد در شرح استبصار نوشته‌ي شهيد اول، محمد بن مکي.
3 ـ شرح استبصار نوشته‌ي سيد ميرزا حسن بن عبد الرسول حسيني زنوزي خوئي (1172 ـ 1223 هجري).
4 ـ شرح استبصار نوشته‌ي امير محمد بن امير عبد الواسع خاتون آبادي، داماد علامه مجلسي (متوفاي 1116 هجري).
5 ـ شرح استبصار نوشته‌ي شيخ عبد الرضا طفيلي نجفي.
6 ـ شرح استبصار نوشته‌ي فقيه قاسم بن محمد جواد معروف به «ابن الوندي» و «فقيه کاظمي» (متوفاي بعد از سال 1100 هجري و معاصر با شيخ حر عاملي).
7 ـ شرح استبصار نوشته‌ي علامه سيد محسن بن حسن اعرجي کاظمي (متوفاي 1127 هجري).

**********

حاشيه‌ها‏:
بر کتاب استبصار حاشيه‏‌هاي فراواني توسط علماي بزرگ نگاشته شده است مانند:
1 ـ حاشيه‌ي شيخ حسن بن زين الدين صاحب معالم‏.
2 ـ حاشيه‌ي مولي محمد امين بن محمد شريف استرآبادي (متوفاي 1033 هجري).
3 ـ حاشيه‌ي مير محمد باقر بن شمس الدين محمد حسيني مشهور به داماد (متوفاي 1041 هجري).
4 ـ حاشيه‌ي دختر مولي محمد شريف رويدشتي (متوفاي 1087 هجري).
5 ـ حاشيه‌ي مولي عبد الرشيد بن مولي نور الدين شوشتري (متوفاي حدود 1078 هجري).
6 ـ حاشيه‌ي سيد ميرزا محمد بن علي بن ابراهيم استرآبادي، رجالي معروف (متوفاي 1028 هجري).
7 ـ حاشيه‌ي سيد محمد بن علي بن حسين موسوي عاملي، صاحب مدارک (متوفاي 1009 هجري).
8 ـ حاشيه‌ي محدث جزائري، سيد نعمت الله بن عبد الله موسوي شوشتري (متوفاي 1112 هجري).

**********

مشيخه‏:
شيخ طوسي در بخش اول و دوم کتاب، تمام سند را آورده؛ ولي در بخش سوم فقط به نام راوي که روايت را از کتاب او نقل کرده اکتفا مي‏کند و در پايان کتاب، سند خود را به آن راوي آورده تا روايات از ارسال خارج شده و به روايات مسند ملحق گردند. اصطلاحاً اين بخش را «مشيخه» مي‏نامند، يعني استادان و مشايخ.
اين بخش از کتاب نيز بسيار مورد توجه علماي علم رجال قرار گرفته است و بر آن شرح‏هاي فراواني نگاشته‏‌اند، مانند:
1 ـ مشيخة الاستبصار، نوشته‌ي مولي شريف علي بن حسن‏.
2 ـ أسانيد الاستبصار، نوشته‌ي حسن بن علي بن ابراهيم علوي‏.
3 ـ عواطف الاستبصار، نوشته‌ي شيخ فخر الدين بن محمد علي بن احمد بن طريح نجفي (متوفاي 1085 هجري).

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1. استبصار، شيخ طوسي، جلد 1، صفحه‌ي 2. ترجمه: گروهي از علماي اصحاب کتاب بزرگ ما به نام «تهذيب الأحکام» و رواياتي که در آن جمع‌آوري نموده بودم را ديدند و ملاحظه نمودند که شامل اخبار متعلق به حلال و حرام است و مشتمل بر اکثر روايات فقه و ابواب احکام است و روايتي از اصحاب و کتاب‌ها و اصول آنها نيست مگر آن که در آن آمده، مگر برخي روايات شاذ و نادر و آن کتاب سزاوار آن است که گنجينه‏اي بزرگ براي دانش پژوهان در فراگيري علم فقه گردد و علما در يادآوري و متوسطين در کسب مهارت در استنباط احکام شرعي، همه از آن کتاب بهره‏مند گردند… پس، از من درخواست نمودند تا کتاب ديگري به نگارش درآورده و در آن، احاديث و روايات مخالف را جمع‌آوري کرده و به بررسي و جمع ميان آنها و يا تعيين روايات معتبر بپردازم.
2. الذريعة إلي تصانيف الشيعة، تهراني. ترجمه: کتاب استبصار يکي از کتاب‌هاي چهارگانه و يکي از مجموعه‏هاي روايي است که وسيله‌ي استنباط احکام شرعي در ميان فقهاي شيعه‌ي دوازده امامي از زمان مؤلف تا اين زمان بوده است.
3. السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي، ابن ادريس، جلد 1، صفحه‌ي 384، باب علامة شهر رمضان و کيفية العزم عليه. ترجمه: کتاب استبصار را شيخ طوسي براي جمع‌آوري روايات مخالف نگاشته است. وي در اين کتاب، روايات و احاديث مخالف را به هم نزديک کرده و ميان آنان توافق در معنا ايجاد مي‏کند.
4. فتح الأبواب بين ذوي الألباب و بين رب الأرباب، سيد بن طاووس، صفحه‌ي 289. ترجمه: کتاب استبصار براي جمع‌آوري روايات مخالف نگاشته شده است. حال اگر در اين باره روايت مخالفي بود، حتماً شيخ طوسي آن را در کتاب استبصار مي‌‏آورد و اين نکته براي کساني که اهل تحقيق و توفيق هستند بسيار روشن است.