شرحی بر: حکایت فیل در تاریکی …

کسی که بدون مطالعه‌ی آثار «منهاج فردوسیان»، در باره‌ی آن اظهار نظر کند، قطعاً دچار «حکایت فیل در تاریکی» خواهد شد.
شرح: شهری بود که مردمش اصلاً فیل ندیده بودند. از هند فیلی آوردند و به خانه‌ی تاریکی بردند و مردم را به تماشای آن دعوت کردند. مردم در تاریکی نمی‌توانستند فیل را با چشم ببینید. ناچار بودند با دست، آن را لمس کنند. کسی که دستش به خرطوم فیل رسید. گفت: فیل مانند یک ناودان بزرگ است.
دیگری که گوش فیل را با دست گرفت گفت: فیل مثل بادبزن است. یکی بر پای فیل دست کشید و گفت: فیل مثل ستون است و شخصی دیگر پشت فیل را با دست لمس کرد و فکر کرد که فیل مانند تختخواب است. آنها وقتی نام فیل را می‌شنیدند، هر کدام گمان می‌کردند که فیل، همان است که تصور کرده‌اند. فهم و تصور آنها از فیل مختلف و سخنانشان نیز متفاوت بود. اگر در آن خانه شمعی می‌بود، اختلاف سخنان آنان از بین می‌رفت و تصویر درستی از فیل پیدا می‌کردند.
سنایی در حدیقه الحقیقه این حکایت را به میان آورده است و پس از او، مولوی گمراه، آن را به شعر در مثنوی معنوی‌اش چنین نقل نموده است:

پیل اندر خانه‌ی تاریک بود * عرضه را آورده بودندش هُنود
از برای دیدنش مردم بسی * اندر آن ظلمت همی‌شد هر کسی
دیدنش با چشم چون ممکن نبود * اندر آن تاریکیش کف می‌بسود
آن یکی را کف به خرطوم اوفتاد * گفت همچون ناودانست این نهاد
آن یکی را دست بر گوشش رسید * آن بر او چون بادبیزن شد پدید
آن یکی را کف چو بر پایش بسود * گفت شکل پیل دیدم چون عمود
آن یکی بر پشت او بنهاد دست * گفت خود این پیل چون تختی بُدست
همچنین هر یک به جزوی که رسید * فهم آن می‌کرد هر جا می‌شنید
از نظرگه گفتشان شد مختلف * آن یکی دالش لقب داد این الف
در کف هر کس اگر شمعی بُدی * اختلاف از گفتشان بیرون شدی

(مثنوی معنوی، ملا جلال رومی، دفتر سوم، بخش ۴۹، اختلاف کردن در چگونگی و شکل پیل)
کسانی که با مطالعه‌ی قسمتی از نظام جامع تربیتی منهاج فردوسیان، در مورد آن قضاوت می‌کنند، همانند مردمی هستند که قسمتی از فیل را لمس کرده و همان را تمام فیل دانستند.
پس بر اصحاب منهاج فردوسیان لازم است با مطالعه‌ی دقیق و جامع از تمام آثار این نظام جامع تربیتی، تصویر درستی از منظومه‌ی فکری منهاج فردوسیان پیدا کنند. همچنین از منتقدین و معترضین می‌خواهیم که قبل از مطالعه‌ی دقیق و عمیق تمام آثار منهاجی، اقدام به اظهار نظر نکنند. چنین اظهار نظرهای عجولانه و بی‌مطالعه، ارزشی نخواهد داشت و همانند بومرنگ، به منتقد و معترضش برگشت خواهد نمود.